terça-feira, 10 de maio de 2016

Samora Machel condecorado a título póstumo com o Grande Colar da Ordem de Timor-Leste

Díli, 10 mai (Lusa) - O antigo Presidente moçambicano Samora Machel vai ser condecorado, a título póstumo, no próximo dia 20 de maio, pelo Presidente da República timorense com o Grande-Colar da Ordem de Timor-Leste.

O decreto presidencial que confirma a decisão, a que a Lusa teve acesso, destaca o papel de Samora Machel como "e verdadeiro irmão do povo timorense" e alguém que desde o início "ficou sensibilizado com a causa do povo timorense e manifestou decisivamente o apoio total de Moçambique à luta do povo timorense".

"O Marechal Samora Moisés Machel foi um visionário corajoso e determinado, não havendo barreiras que o impedissem de defender o direito inalienável do povo de Timor-Leste à sua autodeterminação, direito este que uma vez reposto tornaria a libertação uma realidade", refere o decreto.

"Para ele, 'enquanto Timor-Leste não se tornasse um país independente, a independência de Moçambique não seria completa'", recorda o texto.

O decreto de Taur Matan Ruak destaca ainda "a solidariedade prestada pelo povo moçambicano", sob a direção de Samora Machel, aos povos do Zimbabué, da Namíbia e da África do Sul, o que "resultou na libertação destes três povos irmãos (...), um precioso contributo à Humanidade".

A Ordem de Timor-Leste pretende "demonstrar o reconhecimento de Timor-Leste por aqueles, nacionais e estrangeiros, que, na sua atividade profissional, social ou, mesmo, num ato espontâneo de heroicidade ou altruísmo, tenham contribuído significativamente em benefício de Timor-Leste, dos timorenses ou da Humanidade".

A lista de condecorados este ano inclui vários portugueses e australianos, um jornalista norte-americano, uma cidadã indonésia e um moçambicano.

Com o Colar da "Ordem de Timor-Leste" é condecorado o padre Elígio Locatelli, um missionário salesiano italiano que vive em Timor-Leste há mais de meio século.

Com o grau de Medalha da "Ordem de Timor-Leste" são condecorados, Carlos Gaspar, investigador e ex-conselheiro de Jorge Sampaio, o cantor Luis Represas e a comandante Patrícia Alexandra Costa Gaspar, da Proteção Civil.

Estão também entre os condecorados deste ano o vice-almirante António Silva Ribeiro, diretor-geral da Autoridade Marítima e comandante-geral da Polícia Marítima portuguesa, e Arnaldo José Ribeiro da Cruz, presidente do Serviço Nacional de Bombeiros e Proteção Civil (SNBPC).

Também condecorado, entre os lusófonos, está o secretário executivo da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), Murade Isaac Murargy, e dois luso-timorenses, os párocos João Felgueiras e José Alves Martins.

Serão ainda condecorados o padre Leão da Costa, Antero Benedito da Silva, Xisto Martins e Maria Manuela Leong Pereira.

Na lista de condecorados incluem-se a organização Hobart East Timor Committee, o jornalista norte-americano Arnold S. Kohen, o ativista australiano Robert Anthony Hanney e o ex-senador australiano Bob Brown.

São ainda reconhecidos a ex-parlamentar trabalhista australiana Jean McLean, responsável da Australia East Timor Association e a trabalhista Meredith Anne Burgmann, ex-presidente do New South Wales Legislative Council.

A título póstumo, vão ser condecorados os jornalistas Brian Peters, um dos cinco jornalistas mortos em Balibo em outubro de 1975, e Kevin Sherlock, o documentalista apaixonado por Timor-Leste e que reuniu, até à sua morte, um dos maiores arquivos sobre o país, nomeadamente do período de colonização portuguesa.

Com a Insígnia da "Ordem de Timor-Leste" é condecorado Carlos Pereira de Lemos, antigo cônsul honorário de Portugal em Melbourne e muito ativo no apoio à comunidade timorense naquela cidade.

A lista inclui ainda a cidadã indonésia Titi Irawati, ativista e jornalista que integrou o movimento anti-Suharto, na indonésia, lutando depois pela liberdade de imprensa e em defesa de outros presos político, tendo trabalhado desde 1999 com a organização timorense Yayasan HAK, em Díli.

ASP // VM
Publicada por TIMOR AGORA


Forças Defesa timorenses ainda precisam dos veteranos - Mari Alkatiri

Díli, 10 mai (Lusa) - As forças de defesa de Timor-Leste ainda precisa dos veteranos da luta contra a ocupação indonésia e qualquer medida de alteração no comando deveria ter, necessariamente, ouvido os visados, disse hoje o secretário-geral da Fretilin.

"Não quero opinar sobre quem deve continuar ou não no comando, mas considero que as F-FDTL (Força de Defesa de Timor-Leste) ainda precisam dos históricos", afirmou à Lusa Mari Alkatiri, secretário-geral do segundo partido timorense, acrescentando que "para haver transição (geracional) deveria ter havido uma política e não de repente tomar esta medida".

Alkatiri referia-se à polémica transição no comando das F-FDTL que tem sido adiada desde outubro do ano passado, depois de o Presidente da República, Taur Matan Ruak, ter anunciado duas decisões diferentes, sem que nenhuma delas tenha sido aplicada.

Ambas as decisões se tornaram polémicas, a primeira porque o Governo alegou que ignorava as suas propostas e a segunda pelo descontentamento que provocou no comando das próprias F-FDTL e entre os veteranos timorenses.

A primeira decisão de Taur Matan Ruak, a 09 de fevereiro passado, foi de exonerar o Chefe do Estado-Maior das Forças Armadas (CEMGFA), Lere Anan Timur, promovendo como seu sucessor o brigadeiro-general Filomeno da Paixão de Jesus, até então número dois daquela hierarquia.

A decisão acabou por não ser concretizada porque ia contra a proposta do Governo, que defendia a extensão do mandato de ambos, causando forte tensão entre a Presidência, o executivo e o Parlamento Nacional e levando mesmo a recursos do Governo para o Tribunal de Recurso, mas que foram rejeitados.

Em março passado, Taur Matan Ruak recebeu do Governo uma nova proposta, a de nomear o capitão-de-mar-e-guerra Donaciano Gomes (Pedro Klamar Fuik) como CEMGFA e o coronel Calisto dos Santos (Coliati) como vice-CEMGFA.

Uma decisão conjunta do Governo e da Presidência que marcava uma "transição geracional" completa nas F-FDTL, apesar de Taur Matan Ruak reiterar que preferia "uma transição mais gradual".

A decisão porém continua sem ser aceite em vários setores, nomeadamente entre os veteranos, e pelo próprio comando atual das F-FDTL.

Mari Alkatiri considera que, neste processo, "o Governo não teve alternativa", porque "teve que apresentar duas propostas".

"Mas quem toma a decisão última deveria ter consultado as pessoas visadas antes de tomar a decisão", afirmou.

O assunto deverá ser analisado na reunião de quarta-feira do Conselho Superior de Defesa e Segurança (CSDS) timorense.

ASP // ARA

Publicada por TIMOR AGORA

Mais de 68% dos timorenses vive em "pobreza multidimensional" - perito

Díli, 10 mai (Lusa) - Mais de 68% da população timorense vive na pobreza, segundo uma análise multidimensional que abrange aspetos como alimentação, condições de vida ou acesso a saúde e educação, disse um especialista australiano.

Os dados foram apresentados hoje pelo académico Brett Inder, do Centre for Development Economics and Sustainability (CDES), Monash University, que faz parte de uma equipa que nos últimos meses tem analisado vários aspetos da sociedade e economia timorense.

Inder referiu-se aos dados de pobreza durante um debate sobre o fortalecimento do setor privado timorense no âmbito do Fórum de Desenvolvimento Nacional (FDN), em Díli.

Promovido pela Universidade Nacional Timor Lorosa'e (UNTL), pelo Institute of Business (IOB), pela Universidade da Paz e pelo Policy Leaders Group (PLG), o encontro pretende encontrar alternativas à dependência timorense do petróleo e gás natural, promovendo uma economia que intensifique outros setores.

Na sua intervenção destacou que Timor-Leste, apesar de algumas melhorias, continua entre os países com maior fatia da sua população na pobreza: 68%, segundo o índice multidimensional da pobreza.

Este índice - idêntico ao modelo usado para o Índice de Desenvolvimento Humano do PNUD (programa das Nações Unidas) - analisa a pobreza como "um falhanço de capacidades", não apenas nas condições de vida básicas mas também no acesso adequado a educação e saúde.

Para determinar o índice analisa questões como mortalidade infantil, acesso a eletricidade, água e saneamento, tipo de combustível usado para cozinhar e participação escolar.

No caso de Timor-Leste, e segundo o estudo do CDES, apesar das melhorias nos últimos anos, 68% dos timorenses vivem em "pobreza multidimensional", com 82% em pobreza ou em risco de pobreza, alguns dos piores indicadores do planeta.

Os dados reportam a indicadores de 2010, com regiões como Ermera, Viqueque e Oecusse a registarem índices de pobreza de mais de 85%.

Ermera é o município de Timor-Leste com o valor mais elevado (87%), apesar de ser esta a região onde é produzido o único bem exportado do país, o café, o que para Inder demonstra que um dos desafios mais prementes do país é aumentar a produtividade, que fica bastante aquém das de outros países.

No setor do café, por exemplo, a produção diária média em Timor-Leste é de quatro quilos, ou 250 quilos por hectare, longe dos 20 quilos por dia ou 1.500 quilos por hectare da Costa Rica, por exemplo.

"O distrito mais pobre é Ermera, e este é o distrito de onde vem a maior parte do café de Timor. Mais do que aumentar a produção o importante é aumentar a produtividade", disse, sendo necessário promover mais informação entre produtores, fortalecer os mercados do país e reforçar as capacidades dos recursos humanos.

Inder recordou que Timor-Leste, ainda uma "economia infantil" está a movimentar-se para uma realidade pós petrolífera, tendo de diversificar a economia.

É "insustentável depender apenas do petróleo e gás como fonte de receita", afirmou.

No entanto, a transição é agravada pelas condições do país, com elevados níveis de pobreza, "em que vive uma grande fatia da população", e carências estruturais de outro tipo.

ASP // MP

Publicada por TIMOR AGORA

BUKA OSAN LIU HUSI HILI KALEN MAMU

Labarik sira ne’ebe maka ekonomia inan aman fraku ho la lakon esperansa, maibe ho pasensia tomak  buka osan rasik liu husi dalan hili lata ka kalen mamuk haleu Dili laran hodi fa’an.

Atividade hili lata mamuk ne’e hodi ajuda reforsa ekonomia inan aman ne’ebe maka fraku tebes, ne’e duni maske ho tinan ne’ebe kik bele ona tustenta familia maske ho rendimentu ne’ebe kik.

“Ha’u nia aktividade loron-loron nian maka hili lata a’at haleu Dili laran e dalabarak ha’u ba buka lata iha fatin no uma ne’ebe ema halo festa, tanba wainhira ema halo festa ruma ha’u bele hetan lata gerobak isin ida,”hateten Pascoal da Costa ba JN-Diario wainhira hili lata iha area Kampus UNTL, Dili, Tersa (03/05/2016).

Nia dehan, durante tinan ida ona la eskola, tanba tenki hili lata a’at no ba fa’an fali atu nune’e bele ajuda fali inan ho aman sosa hahan no sustenta alin ki’ik sira, tanba rendimentu inan ho aman nian la sufisiente.

“Kuaze tinan ona maka ha’u hili dalan para eskola hodi buka osan ho maneira hili lata, tanba ha’u hanoin ba inan aman nia rendimentu ne’ebe la sufisiente atu sustenta familia uma laran, tanba ami maun alin hamutuk nain 7 kedas,”dehan Pascoal.

Nia hatutan, dalaruma loron ida gerobak la nakonu, so dudu tama sai bairu no fatin lixu maka foin hetan lata rua ou ha’at e lata ne’ebe iha ona sei tau hamutuk no lori ba uma.

“Lata ne’ebe ha’u hetan ona sei lori fali ba uma atu tau hamutuk no tuku halo kabelak tia e wainhira barak ona maka foin ba fa’an ou tetu no ema sosa kilu ida ho folin $0.25 cent kuandu lata barak ha’u bele hetan to’o kilu 10 ou 20,”tenik Pascoal. Ita

Jornal Nacional

Publicada por TIMOR AGORA

PM RUI REKOÑESE DEZAFIU IHA AREA SAÚDE

Primeiru Ministru (PM) Maria de Araújo,  rekoñese dezafiu  iha area saúde ninian, liu-liu  iha kestaun jestaun.


PM Rui hato’o lia hirak ne’e,  hodi responde preokupasaun Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Mari Alkatiri, ne’ebe foin lalais hatete iha plenaria Profesional Saude Militante Fretilin iha sede FRETILIN Comoro Sabadu (30/04), kona-ba jestaun rekursu humanus no tekniku seidauk la’o diak iha Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV).

Preokupasaun  ne’e, PM Rui  dehan, realidade   iha buat balun presiza atu hadia,  Governu konsiente katak,  iha dezafiu lubuk bo’ot, maibe  la’os deit iha area saude kuaze setores hotu.

“Konaba-ba kestaun   ne’ebe maka Ministerio hotu infrenta,  iha esforu lubuk ida maka atu ulturapasa   atu hadia iha kestaun jestaun sira ne’e,”esplika PM Rui  ba jornalista iha Palasiu Governu Sesta (06/05).avi

Jornal Nacional
Publicada por TIMOR AGORA


LERE: “EMA LABELE FAHE AMI VETERANUS”

Xefi Estadu Maior das Forsas Armadas Falintil Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Maijor Jeneral Lere Anan Timur deklara katak, laiha ema ida mak bele fahe veteranu sira, tanba unidade veteranu sira nian, metin kedas desde iha ailaran.

Tanba ne’e dehan Lere Anan Timur, ba futuru veteranu sira sei kontinua hametin nafatin sira nia unidade ida ne’e, hodi ema labele aproveita tempu atu fahe veteranu sira.

 “Ami hakarak reuniaun hanesan ne’e tenke bei-beik, para ema labele fahe ami veteranu sira,” katak Lere Anan Timur ba Jornalista sira iha Palácio Nobre Lahane Dili, Sesta (06/05).

Lere Anan Timur dehan, ho reuniaun sira hanesan ne’e tenki halao bei-beik, para rona saida mak veteranu sira nia hakarak.

Lere Anan Timur hateten tan katak, nia hanoin fali ba situasaun ne’ebé mak sira rasik harii ho naran FALINTIL, no to’o oras ne’e situasaun hakmatek tebes.

“Keta ema ruma mai sobu instituisaun ne’ebé ke ami rasik harii, ami nia preokupasaun mak ida ne’e de’it,” Lere Anan Timur fundamenta.

Xefi Estadu Maior ne’e informa mós katak, iha dialogu ne’e, sira la ko’alia kona-ba lei ka ezonerasaun, maibé sira ko’alia kona-ba estabilidade nasionál no dignidade veteranu sira nian.

“Kona-ba atu nomeia ka la nomeia ne’e, problema sira nian, sira atu lori malu ba tribunál mós, problema sira nian, sira lori ha’u ba tribunál, ha’u prontu ba, i ha’u mós lori sira ba tribunál, mas ida ne’e asuntu ketak,” katak Lere Anan Timur.cos

Jornal Nacional

Publicada por TIMOR AGORA

DEVE INSTITUISAUN FINANSEIRA, GOVERNU GARANTE LA HUSIK TUSAN BA TIMOR


Governu Timor Leste halo impresta osan husi rai seluk atu halo investimentu iha rai laran. Tanba ne’e, Vise Ministru Finansas (MF), Helder Lopez garante katak, imprestimu sira ne’e sei la lori tusan ba Timor.

“Governu ne’e promete sei la husik tusan ba Timor no sei la husik Timor sofre ba imprestimu ne’e ne’ebe mak agora dadaun Governu debe hela husi ADB, banku mundial, JICA no mos China,”dehan Helder ba jornalista sira hafoin partisipa seremonia forum Dezenvolvimentu Nasional iha Hotel Timor, Segunda (9/5/2016).

‘’Hau hakarak dehan katak antes ita atu halo imprestimu, ita adopta uluk prinsipiu katak, se karik ita iha osan atu halo dezenvolvimentu nusa mak ita ba impresta fali mak halo dezenvolvimentu, tan ne’e mak ami tau kriteria fundamentu 4  antes ba deve no ita mos halo analiza katak to’o iha ne’e ita la bele deve ona,’’ Helder esplika tenik.

Prinsipiu 4 ne’e mak primieru atu ba impresta tenki baratu, signifika nia funan kik liu osan ne’ebe mak hetan husi investimentu, segundu osan impresta ne’e atu investe iha setor produtivu hodi  hetan returno nune’e fo fila fali osan ne’ebe mak impresta, depois bainhira Estadu Timor impresta osan husi Banku Mundial sira lori kedas sira nia ema hodi fo kunhesementu kapasitasaun ba Timor oan sira ne’ebe mak implementa projetu sira husi osan imprestimu no ikus liu mak bainhira Timor deve ona, entaun nia iha ona rekor, karik iha futuru mak atu impresta tan entaun ema bele iha fiar hodi fo nafatin.

Helder mos informa katak, agora ne’e Governu Timor Leste sei halo investimentu uluk ba setor infra-estrutura hodi kria fatin ba setor produtivu sira.

‘’Hau fo  kazu konkretu ida agrikultor sira iha Aileu produs modo barak tebes iha tinan kotuk, maibe tanba sira assesu merkadu la diak, tanba deit estrada la iha, entaun tinan oin mai sira la produs barak ona, tanba sira produs tiha barak maibe la assesu ba merkadu,’’ koalia Helder.

Helder hateten, Governu agora kria uluk kondisaun area infra-estruktura ho rekursu humanu hodi nune’e kria fatin ba setor produtividade sira asesu ba merkadu hodi diversifika ekonomia. Nune’e sei la depende maka’as ba reseitas fundu petroliferu.

To’o agora vise MF ne’e la hatene montante orsamentu hira mak Governu Timor Leste impresta ona, tanba orsamentu impresta sira ne’e aloka ba MOPTC hodi implementa projetu estrada no parte MOPTC mak hatene liu.

Kresimentu tun ba Digit ida

Kresimentu ekonomia iha Timor Leste oras ne’e dadaun tun ba digit ida  kompara ho tinan ne’ebe mak sae ba digit 2.

Helder Lopez hatete, kresimentu ekonomia uluk iha periodu tinan 2007 to’o 2011 iha media kresimentu ekonomia ne’e tun ba digit rua, signifika katak iha 10% ba leten.

‘’Depois iha periode 2011 hahu husi tinan 2012 to’o mai ohin lorom Governo muda tiha nia politika makro ekonomia, ho ninia objektivu hodi dudu buka kresimentu ekonomia husi bot ba kresimentu ekonomia ne’ebe maka kualidade no iha sustentabilidad,  signifika ita hakrak atu halo dezenvolvimentu ne’ebe maka povu hotu hetan benefisiu nomos ita hakrak halo  dezemvolvimentu ekonomia ne’ebe maka iha sustentabilidade, ”akresenta Helder,’’ informa  Vise Ministru Helder Lopez.

Nia hateten, atu iha dezemvolvimentu sustentabilidade ne’ebe maka diak, setor privadu sira maka tenki kontribui maka’as ba iha setor ekonomia i durante ne’e TL iha kresimentu ekonomia digit 2 ,tanba despeza politika maka domina ho ne’e maka Governo hakarak halo mudansa ba diresaun sira.

Iha fatin hanesan Ekonomista Timor oan João Mariano Saldanha hatete, kresimentu ekonomia ne’e tun ba dijit ida ka rua ne’e tenki iha, maibe berbasis iha Munisipiu atu nune’e kresimentu ekonomia ne’e sae nafatin.

“Double digit ne’e ita tau deit iha kapital ne’e maka sai problema ho nune’e maka sai problema nune’e maka halo prejudika ba iha kualidade ekonomia la dun diak,” tenik João Mariano. nia

Jornal Nacional
Publicada por TIMOR AGORA